Лексика туралы жалпы т сінік - OXFORDST.RU

Лексика туралы жалпы т сінік

Презентация на тему Лексика туралы т?сінік

Презентация на тему Презентация на тему Лексика туралы т?сінік из раздела Русский язык. Доклад-презентацию можно скачать по ссылке внизу страницы. Эта презентация для класса содержит 16 слайдов. Для просмотра воспользуйтесь удобным проигрывателем, если материал оказался полезным для Вас — поделитесь им с друзьями с помощью социальных кнопок и добавьте наш сайт презентаций TheSlide.ru в закладки!

  • Главная
  • Русский язык
  • Лексика туралы т?сінік

Слайды и текст этой презентации

Лексика.
Лексика туралы түсінік

Сабақтың мақсаты:
Білімділігі: Тіл білімінің үлкен бір саласы «Лексика» туралы түсінік беру.

Дамытушылығы: Лексика саласын оқыту арқылы студенттердің сөздік қорларын дамыту.

Тәрбиелілігі: Қазақ тілінің лексикасының құрамы; сөздік қормен сөздік құрамды оқыта отырып айшықты сөйлеу, ойларын еркін жеткізу қабілетін тәрбиелеу.

Сабақтың түрі: Интерактивті сабақ.

Сабақтың әдісі: Баяндау,сұрақ-жауап, талдау.

Пәнаралық байланыс: Әдебиет, информатика.

Көрнекілігі: Компьютерлік жабдықтар, схема.

Үй тапсырмасын тексеру

Жаңа сабақты бекіту

Оқушылармен амандасып,
олардың сабаққа даярлығын, қатысуын тексеру.

1.Орфоэпия нені білдіреді?

2.Қандай мақсатпен қолданылады?
Үйге орфоэпиялық сөздіктен 50 сөз жазып келу тапсырылған болатын. Соның 10 сөзін жазыңдар.

Лексика — тілдегі барлық сөздердің жиынтығы деген мағынада қолданылады.
Бұл термин қазақ тілінде сөздік құрам деген атаумен аталады.

Лексикология дегеніміз — тілдің лексикасын, дәлірек айтқанда, тілдегі сөздердің сан алуан мағыналарын , сөз байлығының құралу, толығу, даму жолдарын, сөздердің қолданылу ерекшеліктерін зерттейтін сала. Лексикалогия гректің «лексис» және
«логос» деген екі сөздің бірігуінен жасалған.

дыбысталуы
(сөздің сырт материясы)

мағына
(сөздің ішкі мазмұны)
образ

Лексикологияның ең басты зерттеу объектісі – сөз

Сөздік қор – барлық сөздің ұйтқысы болып саналатын түбір сөздер.

Түбір сөз
Бірыңғай жуан
Бірыңғай жіңішке
Түркі тіліне ортақ
Өмірге қажетті сөздер

Сөздік құрам – тілдегі сөздердің барлығының жиынтығы.

Туынды сөз
Біріккен сөз
Қос сөз
Сөз тіркесі
Кірме сөздер
Диалект
Термин
Кәсіби
Неологизмдер
Көне сөздер

Тура
Ауыспалы
Көп
Грамматикалық
Лексикалық
Антоним
Синоним
Омоним
Мақал – мәтелдер
Тұрақты сөз тіркестер

Лексикалық мағынасы бар сөздерді теріп жазыңдар. Жазған сөздердің мағынасын ауызша айтыңдар.

Бар, ғой, ілк, кел, нар, ар, ба, бек, ауз, хос, бас, мет, шырақ, өмір, ринд.

Мына сөздердің құрамындағы дыбыстарды пайдалана отырып, лексикалық мағынасы бар сөздер құрап жазыңдар.
Үлгі: Жазба-жаз, бажа, азба, аз.

Жазба, саналы, мейірім, келіншек, достық.

Төмендегі етістік сөздерді жақша ішіндегі сөздермен тіркестіргенде, олардың қандай мағынаға ие болатынын анықтаңдар. Осындай тіркестерді өздерің ойлап табыңдар.
Қату (сүт, мұз, қабағы, сілесі,басы, аяғы)
Қажу (ұйқы, шөлі, шайға, мән- жайға, әңгімеге, сусыны)
Салу (төсек, көз, қол, үй, егін, құлақ, пәле, дүние, күш, құс, әлек, талқыға)
Ұшу (құс, оққа, зәресі, үрейі, иманы)
Табу (мал, ойлап, қаза, ақыл, жөн, ебін, пайда, тілін, жол)
Қағу (бебеу, құтың, зар, ырсыл, есік, барабан, шаң, шеге, таңдай, жүрек, ызың!

10 бірыңғай жуан, 10 бірыңғай жіңішке сөздер жазу.
10 диалект сөздер жазу.
Құрамында ауыспалы мағынада қолданылған сөздері бар 10 мақал-мәтел жазыңыз.

Лексика туралы т?сінік

Лексика — тілдегі барлы? с?здерді? жиынты?ы деген ма?ынада ?олданылады.

Б?л термин ?аза? тілінде с?здік ??рам деген атаумен аталады.

Лексикология дегеніміз — тілді? лексикасын, д?лірек айт?анда, тілдегі с?здерді? сан алуан ма?ыналарын, с?з байлы?ыны? ??ралу, толы?у, даму жолдарын, с?здерді? ?олданылу ерекшеліктерін зерттейтін сала. Лексикалогия гректі? «лексис» ж?не

«логос» деген екі с?зді? бірігуінен жасал?ан.

Просмотр содержимого документа
«Лексика туралы т?сінік »

Лексика туралы түсінік

Сабақтың мақсаты:

Білімділігі: Тіл білімінің үлкен бір саласы «Лексика» туралы түсінік беру.

Дамытушылығы : Лексика саласын оқыту арқылы студенттердің сөздік қорларын дамыту.

Тәрбиелілігі : Қазақ тілінің лексикасының құрамы; сөздік қормен сөздік құрамды оқыта отырып айшықты сөйлеу, ойларын еркін жеткізу қабілетін тәрбиелеу.

Сабақтың түрі : Интерактивті сабақ.

Сабақтың әдісі: Баяндау,сұрақ-жауап, талдау.

Пәнаралық байланыс : Әдебиет, информатика.

Көрнекілігі : Компьютерлік жабдықтар, схема.

Ұйымдастыру бөлімі

Үй тапсырмасын тексеру

Жаңа сабақты бекіту

Үйге тапсырма

Оқушылармен амандасып,

олардың сабаққа даярлығын, қатысуын тексеру.

1.Орфоэпия нені білдіреді?

2.Қандай мақсатпен қолданылады?

Үйге орфоэпиялық сөздіктен 50 сөз жазып келу тапсырылған болатын. Соның 10 сөзін жазыңдар.

Лексика — тілдегі барлық сөздердің жиынтығы деген мағынада қолданылады.

Бұл термин қазақ тілінде сөздік құрам деген атаумен аталады.

Лексикология дегеніміз — тілдің лексикасын, дәлірек айтқанда, тілдегі сөздердің сан алуан мағыналарын , сөз байлығының құралу, толығу, даму жолдарын, сөздердің қолданылу ерекшеліктерін зерттейтін сала. Лексикалогия гректің «лексис» және

«логос» деген екі сөздің бірігуінен жасалған.

(сөздің сырт материясы)

(сөздің ішкі мазмұны)

Лексикологияның ең басты зерттеу объектісі – сөз

Сөздік қор – барлық сөздің ұйтқысы болып саналатын түбір сөздер.

  • Түбір сөз
  • Бірыңғай жуан
  • Бірыңғай жіңішке
  • Түркі тіліне ортақ
  • Өмірге қажетті сөздер

Сөздік құрам – тілдегі сөздердің барлығының жиынтығы.

Сөздік құрам

  • Туынды сөз
  • Біріккен сөз
  • Қос сөз
  • Сөз тіркесі
  • Кірме сөздер
  • Диалект
  • Термин
  • Кәсіби
  • Неологизмдер
  • Көне сөздер

Сөздік мағыналары

  • Тура
  • Ауыспалы
  • Көп
  • Грамматикалық
  • Лексикалық
  • Антоним
  • Синоним
  • Омоним
  • Мақал – мәтелдер
  • Тұрақты сөз тіркестер

Лексикалық мағынасы бар сөздерді теріп жазыңдар. Жазған сөздердің мағынасын ауызша айтыңдар.

Бар, ғой, ілк, кел, нар, ар, ба, бек, ауз, хос, бас, мет, шырақ, өмір, ринд.

Мына сөздердің құрамындағы дыбыстарды пайдалана отырып, лексикалық мағынасы бар сөздер құрап жазыңдар.

Үлгі: Жазба-жаз, бажа, азба, аз.

Жазба, саналы, мейірім, келіншек, достық.

Төмендегі етістік сөздерді жақша ішіндегі сөздермен тіркестіргенде, олардың қандай мағынаға ие болатынын анықтаңдар. Осындай тіркестерді өздерің ойлап табыңдар.

Қату (сүт, мұз, қабағы, сілесі,басы, аяғы)

Қажу (ұйқы, шөлі, шайға, мән- жайға, әңгімеге, сусыны)

Салу (төсек, көз, қол, үй, егін, құлақ, пәле, дүние, күш, құс, әлек, талқыға)

Ұшу (құс, оққа, зәресі, үрейі, иманы)

Табу (мал, ойлап, қаза, ақыл, жөн, ебін, пайда, тілін, жол)

Қағу (бебеу, құтың, зар, ырсыл, есік, барабан, шаң, шеге, таңдай, жүрек, ызың!

  • 10 бірыңғай жуан, 10 бірыңғай жіңішке сөздер жазу.
  • 10 диалект сөздер жазу.
  • Құрамында ауыспалы мағынада қолданылған сөздері бар 10 мақал-мәтел жазыңыз.

Лексика туралы жалпы түсінік

Лексика туралы жалпы түсінік
Лексика (грекше лексикос — сөз дегенді білдіреді) тілдегі сөздердің жиьштығы деген ұғымды білдіреді. Кейде лексика жеке ақын-жазушылардың шығармаларында қолданылған сөздер жиынтыгы деген ұғыммен де жұмсалады. Мысалы, Абай шыгармаларының лексикасы дегенде, Абайдың өлеңдері мен қара сөздерінде қолданылған сөздер жиынтығы дегенді, қазақ тілінің лексикасы дегенде, қазақ тілінде қолданылатын барлық сөздің жиынтығы деген ұғымды түсінеміз.

Лексика лексикология, семасиология, этимология және лексикография деген салалардан тұрады.
1. Лексикология — сөз туралы ілім (лексикос — сөз және логос — ілім), тілдің сөздік құрамын, байлығын зерттейді.
2. Семасиология (гректің семантикос — білдіру, мән және логос — ілім деген сөздерінен алынған) сөз мағынасын, сөздің ішкі мәнін, сөздің мағыналық ерекшеліктерін қарастырады.
3. Этимология — сөздер мен жекеленген тұлғаларының тарихын, шығуын, дамуын зерттейтін тіл білімінің саласы. Мысалы, қазіргі тілімізде қолданылып жүрген кітап, дос, бөкебай, биыл, сексен сияқты сөздерінің мән-мағынасы бізге түсінікті, бірақ ол сөздердің қалай шыкқандығына көз жүгіртіп, мән бере бермейміз. Кітап — китабун деген араб сөзі, дос — дост деген парсы сөзі, бөкебай — пуховый деген орыс сөзі, ал биыл — бұл+йыл (жыл), сексен — сегіз+он деген түбірден құралған біріккен сөздер.
4. Лексикография (гректін лексикос — сөз және графос — жазу деген сөздерінен алынған) тілдегі сөздерді жинастырып, сөздік жасау деген үғымды білдіреді. Сөздік максаты мен мәні жағынан түрлі-түрлі болып келеді. Сөздіктегі сөздер алфавит тәртібімен беріледі.
Сөздіктердің негізгі түрлері мынадай:
Түсіндірме сөздік тілдегі барлық сөздерді қамтып, білдіретін мағыналарды мысалдар арқылы талдап, саралап береді. Қазақ тілінде 1956—1961 жылдары екі томдық, кейін 1974—86 жылдары он томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» жарық көрді.
Аударма сөздік бір тілдің сөздерін екінші тілге аударып береді. Қазақ тіліне қатысты аударма сөздіктер; «Орысша-қазақша сөздік», «Қазақша-орысша сөздік». «Парсыша-қазақша сөздік», «Ағылшынша-қазақша сөздік» т. б. Сондай-ақ кене түркі ғалымы Махмүд Қашғаридың «Дивану лұғат-ит түрік» (Түркі тілдері сөздігі, яғни түрікше-арабша, 1072 ж.), «Кодекс Куманикус (қыпшақша-немісше, 1303 ж.), академик В. В. Радловтың төрт томдық «Опыт словаря тюркских наречий» (түркі тілдерінің сөздері орыс және неміс тілдеріне аударылып беріледі, демек көп тілді сөздік, 1897—1911 ж.) осы сөздіктер қатарына жатады.
Терминологиялық сөздік тілдегі әр түрлі ғылым мен техника саласы бойынша қолданылып жүрген арнайы термин сөздердің мәнін ашып беретін немесе екінші тілге аударып көрсететін сөздіктің түрі болып табылады. Қазақ тілінде әр түрлі терминологиялық сөздіктер бар.
Этимологиялық сөздік — тілдегі сөздердің шығу төркіні мен тарихын, қалай пайда болғанын көрсететін сөздік. Қазақ тілінде алғаш рет 1965 жылы «Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі» жарық көрді.
Орфографиялық сөздік — тілдегі сөздердің дұрыс жазылу қалпын, емлесін көрсетіп береді. Қазақ тілінде бірнеше рет басылып шыққан үлкен орфографиялық сөздіктерден басқа мектепке арналған да орфографиялық сөздік бар.
Орфоэпиялық сөздік — тілдегі сөздердің дұрыс айтылуын көрсетеді: өйткені тілдегі сөздер бірдей жазылып, бірдей айтыла бермейді.
Сөздіктің баска да түрлері бар. Олар: энциклопедиялық сөздік, жиілік сөздік, синонимдер сөздігі, фразеологиялық сөздік, белгілі бір ақын-жазушының сөздігі, мысалы, Абай тілі сөздігі т. б.

Читайте также  Законы Менделя 3

Тағы рефераттар

  • СИНОНИМДЕР
  • Бастауыш пен баяндауыш арасындағы сызықша
  • Сөз тіркесі
  • Следующая публикация Қазақ тілінің сөз байлығы
  • Предыдущая публикация Сөздерді фонетикалық жағынан талдаудың тәртібі

Шылаулар емлесі

Автор: admin · Published 18.11.2011

Сын есім

Автор: admin · Published 13.11.2011

Кітаби сипаттағы фразеологизмдер

Автор: admin · Published 24.02.2012

1 комментарий

  • Комментарии 1
  • Пингбэки 0

«морфология» туралы тусiнik,малыметтерды коссынызшы.

Лексика туралы жалпы т сінік

Лексикология туралы түсінік

Лексика-көне гректіктің Lexiros (сөздік) деген сөзі. Лексика деген сөз жер жүзіндегі халыќтар тілінің көпшілігінде термин болып ќалыптасып кеткен. Біздің тілімізге ол орыс тілі арќылы келіп орныќты. Бұл термин — бір тілдегі барлыќ сөздердің жинағы деген ұғымды білдіреді. Осы лексика деген терминнің ұғымына тілдің жергілікті ерекшелігі де, сол бір тілдің говорлары да, диалектілері де енеді. Лексикалыќ ќұрамына енген сөздерді тексеретін-лексикология, мағыналарын тексеретін-этимология., сөздік жасау, сөздерді жүйелі түрде жинау ісін тексеретін-лексикография кіреді. Бұған фразеология да іргелесіп отырады. Тіл ғылымының этимология, лексикология, семасиология, лексикография деген тараулары лексиканы тексереді. Сонымен ќатар лексика грамматиканың негізгі базасы болып табылады. Грамматикалыќ категорияларды сөздің грамматикалыќ өзгерістерін, түрленуін, бір сөз бен екінші сөздің байланысын-оның негізгі обьектісі болатын-сөзден бөліп ќарауға болмайды. Сөздердің мағынасын, оның жалпы лексикалыќ системадағы алатын орнын, шығу төркіне ќолдану ќабілеттігін күнделікті ќарым-ќатынастағы көрінісін, стильдік мәні мен сипатын тексеретін лексикология.

Лексикология тілдегі барлыќ сөздердің жиынтығын, сөз байлығын зерттейді, тілдің негізгі сөздік ќұрамының келеі мәселелерін түгел ќамтып, оны егжей-тегей түсіндіруді маќсат етеді.

Лексикология — сөзді және сөздердің жиынтығы-тілдің сөздік ќұрамын (лексикасын) зерттейді. Сөз лексикологияда лексикалыќ единица ретінде ќарастырылады. Лексикалыќ единицалардың (сөздердің) жиынтығынан тілдің сөздік ќұрамы (лексикасы) ќұралады. Әрбір тілдің сөздік ќұрамындағы сөздер ќаншама көп және алуан түрлі болғанымен олар бір-бірімен байланысты, өзара шарттас элементтердің жүйесі ретінде ќұралады да сөз тілдің лексикалыќ жүйесінің элементі ретінде ќаралады. Жалпы ќатынас ќұралы ретіндегі тіл атаулының лексикалыќ жағына тән ќұбылыстар мен жалпылама заңдылыќтар мен ұғымдар жалпы лексикологияда ќарастырылса, лексикалыќ ќұбылыстар мен жалпы заңдылыќтардың жеке, наќтылы тілдердің лексикасына икемделіп көрініс табуы және әрбір тілдің сөздік ќұрамы мен дамуы, өзіндік ерекшеліктері жалќы лексикологияда (жеке наќтылы тілдің лексикологиясында) ќарастырылады. Әрбір тілдің лексикологиясы (жеке лексикология) жалпы лексикологияның жалпы теориялыќ ќағидаларына негізделеді де, наќты бір тілдің лексикасын зерттейді.

Жеке лексикология білгілі бір тілдің сөздік ќұрамын шығуы мен тарих бойында дамуы тұрғысынан немесе тілдің сөздік ќұрамын сол тілдің белгілі бір дәуірдегі мысалы, ќазіргі дәуірдегі ќалпы тұрғысынан ќарауы мүмкін. Осыған орай, лексикология тарихи (диахрониялыќ) лексикология және сипаттама (синхрониялыќ) лексикология болып бөлінеді. Тарихи лексикологияда тілдің сөздік ќұрамы шығуы замандар бойында ќалыптасуы және дамуы, лексиканы ќұрастырушы арналар және олардың тарихы тұрғысынан зерттеледі. Ал сипаттама немесе синхрониялыќ лексикологияда, мысалы «Ќазіргі орыс тілі, «Ќазіргі ағылшын тілі», «Ќазіргі ќазаќ тілі» атты пәндердің лексикология бөлімдерінде аталған тілдердің лексикасының осы заманғы ќалпы, сөздің мағыналыќ ќұрылымы, лексиканы ќұрастырушы арналар мен ќат-абаттар, сөздердің активті және пассивті топтары, сөздік ќұрамның даму жолдары, лексиканың стилистикалыќ жаќтан дифференциялануы сөздердің ќолданылу аясы, мағыналардың ќарым-ќатынасына ќарай сөздердің топтасуы және тағы басќа мәселелер ќарастырылады.

Тарихи лексикологияның бір саласы — этимология. Этимология сөздердің шығу тегін зерттеп, олардың ең алғашќы мағынасының ќандай болғандығын айќындайды. Этимологиялыќ зерттеулердің жеке сөздердің шығу төркінін ғана емес, сонымен бірге жалпы тілдің тарихын танып білуде маңызы күшті. Этимологи ялыќ зерттеулердің екі түрлі проблемаға ќатысы бар. Оның бірі — тіл мен тарих проблемасы, екіншісі — тіл мен ойлау проблемасы.

Лексикологияның енді бір саласы- салыстырмалы лексикология, туыстас тілдердің сөздік ќұрамын, ондағы сан алуыан сөздерді бір-бірімен салыстыра отырып зерттейді. Салыстырмалы лексикология туыстас тілдердің лексикасын салыстырып ќана ќоймайды, оларды тарихи даму, өзгеру тұрғысынан ќарастырады. Сондыќтан ол, әдетте, салыстырмалы-тарихи лексикология деп аталады. Оның маңызы мынада: тілдің ерте кездегі шағын сөздік ќоры талай замандар бойында, біріншіден, талай өзгерістерге ұшыраса, екнішіден өрбіп, өсіп сан мыңдадаған сөздер ќосылып, бұл күнде оның аумағы да арнасыда кеңіді. Тілдің лексикасындағы әрбір сөздер белгілі бір мағына бар. Сөздердің мағыналыќ жаќтары семасиологияда ќарастырылады.

Семасиология сөздердің мағыналарын және ол мағыналардың өзгеру жолдарын семантикалыќ заңдарды зерттейтін арнаулы бір сала болып табылады. Семасиология лексикологияның ең басты және маңызды саласы, өйткені оның зерттейтін мәселесі мағынаны әрбір сөздің «жаны» десе болады. Лексикологияның семасиология тарауымен тығыз байланысты бір саласы-ономасиология деп аталады. Семасиология сөздің мағыналары, семантикалыќ заңдарды зерттесе, ономасиология зат немесе ќұбылыс ұғымының белгілі бір сөзбен аталуының себеі неліктен екендігі ќарастаырлады. Ономасиологияның диалектологияға ќатысы бар. Ономасиологияның диалектологияға ќатысы әсіресе лингвистикалыќ географиядан айќын аңғарылады. Әр түрлі тілдердің диалектологиялыќ атластарының лексикология картасы ономасиологиялыќ негізге сүйеніп жасалады да, бір заттың немесе ќұбылыстың диалектілеріндегі әр түрлі атауларының таралу шегі көрсетіледі.

Ономасиологияның айырыќша бір саласы-ономастика жалќы есімдерді зерттейді. Ол өз ішінде екі салаға бөлінеді: оның бірі антропонимика кісі аттарын зерттеу обьектісі етіп алса, екіншісі топонимика географиялыќ атауларды зерттеу обьектісі етіп ќарастырады. Лексикология сөздерді тілдің сөздік ќұрамын ќұрастыратын единицалар, яғни лексикалыќ единицалар ретінде ќарастырады. Лексикологияда мағынасы жағынан дара сөздермен сәйкес келетін фразеологиялыќ сөз тіркестері де ќарастырылады. Мысалы: жүрегі тас төбесіне шығу (ќорќу), ќас пен көздің арасында (лезде) т.б. фразеологиялыќ сөз тіркестері әбден лексикаланғанда мағынасы жағынан бір сөз тәрізді болып кеткен. Осылар тәріздес сан алуан фразеологиялыќ сөз тіркестерін зерттейтін лексикологияның арнаулы бір саласы фразеология деп аталады. Фразеология тұраќты сөз тіркестерінің түрлерін, олардың ќұрамы мен ќұрылысын және жасалу жолдарын ќарастырады. Лексикология тіл білімінің әсіресе грамматика саласы мен тығыз байланысты. Оның грамматикамен тығыз байланысын әсіресе сөз тудыру тәсілдерінен айќын көрінеді. Сөздердің грамматикалыќ формаларын тудыру үшін ќандай тәсілдер ќолданылса, туынды жаңа сөздердің жасалуында да сондай тәсілдер ќолданылады. Мысалы, сөздердің бірігуі, ќосарлануы, аффикстердің жалғануы форма тудыратын грамматиткалыќ тәсілдер ретінде де туынды жаңа сөз жасайтын тәсілдер ретінде де ќызмет атќарады.

Лексикологияның ең басты зерттеу обьектісі — сөз. Толық мағыналы сөз. Ол лексема деп аталады. Лексикологияның ең басты салалары:

1. Этимология – сөздің шығу тегін, қалай пайда болғанын, уәждемесін зерттейді;

2. Семантика – сөздердің мағынасын және мағыналық категорияларын зерттейді;

3. Лексикография – тілдегі сөздерді жинақтап, әртүрлі сөздіктер құрастырады.

4. Ономасиологияда сөздік қор мен сөздік құрам және оның элементтері тексеріледі.

5. Фразеологияда – тұрақты сөз тіркестері зерттеледі.

6. Терминогия – әр түрлі ғылым, өнер салаларындағы арнаулы сөздерді зерттейді.

Лексикология ғылымы – сөзжасаммен, морфологиямен және синтаксиспен байланысады, сонымен қатар ол диалектология, стилистика, когнитивтік лингвистикамен де тығыз байланысады.

Сөз грамматикада ќарастырылып зерттеледі біраќ лексикология мен грамматитканың әрќайсысы сөзді әр басќа тұрғыдан алып ќарастырады, түрліше талдау жасайды. Мысалы, көр, әлеумет деген сөздердің грамматика үшін ең басты жаќтары мыналар: көр сөзі- етістік, оның ішінде сабаќты етістік, бұйрыќ райда; кейде көмекші етістік ќызметінде де жұмсалады (айтып көр, жазып көр), әлеумет-зат есім, жалпы есім, атау тұлғада зат есімнің жекеше түрі, көптік жалғаусызда көптік ұғымды білдіре алады. Ал лексикология бұл сөздерді тіптен басќаша жаќта ќарастырады. Лексикология үшін аталған сөздердің басты жаќтары мыналар: көр сөзі белгілі дәрежеде ќара, байќа сөздермен синонимдес болады. Бұл сөз шығу тегі жағынан ќазаќ тілінің төл сөзі. Әлеумет сөзі халайыќ, жұртшылыќ, көпшілік, халыќ деген сөздермен синонимдес болады. Ќолданылу жағынан алғанда көтеріңкі поэтикалыќ стильге тән сөз болып табылады.

Читайте также  Аттестационная работа по функциональной диагностике

Ќорыта айт ќанда, тіл білімінің лексикология саласы сөзді біріншіден мағынасы жағынан, екіншіден шығу тегі жағынан, үшіншіден ќарым-ќатынас жасауда ќолданылу аясы мен шеңбері жағынан, төртіншіден экспрессивті-стильдік сипатымен ќызметі жағынан, бесіншіден, сөздің сөздік құрам мен сөздік қордан алатын орны жағынан — жан-жақты ќарастырып зерттейді. Демек, лексикология сөзді тілдің лексикалыќ единицасы ретінде ќарастыра отырып, оны жан-жаќты ќамтиды. Сонымен, лексикология тілдегі сөздер және барлыќ сөздердің жиынтығы-сөздік ќұрам туралы оның жасалып ќалыптасуы және дамуы туралы ғылым болып табылады.

2. Негізгі бөлім:

а). Лексикология және оның түрлері мен салалары

б). Лексикологияның тіл білімінен өзге салаларымен

3. Ќорытынды бөлім.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1. Т.Аханов . «Тіл білімінің негіздері»

2. І.Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев. «Ќазіргі ќазаќ тілі»

3. Ә. Болғанбаев. «Ќазаќ тілінің лексикологиясы»

Лексика туралы жалпы т сінік

1. Лексика туралы жалпы түсінік

3. Лексикология салалары

Лексика туралы жалпы түсінік
.

Лексика — тілдегі барлық сөздердің жиынтығы деген мағынада қолданылады. Бұл термин қазақ тілінде сөздік құрам деген атаумен аталады.

Лексика (гр. lexicos – сөздік) тіл ғылымында сөздік немесе сөздік құрам деп аталады. Кейде бұл термин тілдің әр түрлі қызмет саласындағы сөздередің жиынтығы (кітаби лексика), жазушының (М.Мағауин лексикасы) немесе жеке шығарманың тілі («Абай жолы» лексикасы) деген тар мағынада да қолданылады.

Тілдің лексикасын, немесе сөздің құрамын зерттейтін ғылым лексикология деп аталады. Лексикология гректің лексис және логос деген екі сөзінің бірігуінен жасалған. Бүл сөздердің грек тіліндегі мағынасы — сөз туралы ілім деген ұғымды береді.

Басқа тілдер секілді, қазақ тіл ғылымында да лексика деген термин өте кең ұғымды қатиды. Белгілі бір мақсатқа байланысты қолданылатын сөздердің жиынтығы лексика деп атала береді. Мысалы, ауызекі сөйлеу лексикасы, кітаби лексика, ғылыми лексика, өндірістік-техникалық лексика, ресми іс-қағаздары лексикасы, диалектілік лексика, кәсіби сөздер лексикасы, терминологиялық лексика, көнерген сөздер лексикасы т.б.

Сонымен, лексикология дегеніміз — тілдің лексикасын, дәлірек айтқанда, тілдегі сөздердің сан алуан мағыналарын, сөз байлығының құралу, толығу, даму жолдарын, сөздердің қолданылу ерекшеліктерін зерттейтін сала.

Лексикологияның ен басты зерттеу объектісі — сөз. Сөзді грамматиканың негізгі салалары — морфология мен синтаксис те қарастырып зерттейді. Бірақ, лексиклогия мен грамматиканың әрқайсысы сөзді әр басқа түрғыдан қарастырады.

Тілдегі әрбір сөзде белгілі мағына бар. Мағынасыз сөз болмайды. Сөздің мағыналық жағы семасиологияда қаралады. Семасиология лексиканың сөз мағыналарын және ол мағыналардың өзгеруінің себептерін зерттейтін арнаулы бір саласы болып табылады.

Лексикология сөзді тілдің сөздік құрамының өлшемі — лексикалық тұлға ретінде қарастырады. Осымен байланысты лексикологияда мағынасы жағынан дара сөздермен барабар келетін тұрақты, фразологиялық сөз тіркестері де қарастырылады.

Лексикология және оның салалары.

Лексикология тіліміздегі сөздерді қарастырғанда, оның мағыналық жақтарын да, құрамын да, олардың шығу төркінін, тарихын да, болмаса сөздерді есепке алып, түрлі сөздіктер жасауды да, тілдегі тұрақты сөз тіркестерін де, говорлар мен жергілікті диалектілерді де, зат немесе қүбылыс ұғымының нақты бір сөзбен аталу себептерін де, жер, cy, елді мекен және py, ел, халық аттарын да, жануарлар мен зоологиялық атауларға байланысты сөздерді де қарастырады. Соған орай лексикология өз ішінен семасио­логия, этимология, лексикография, фразеология, диалектология т.б. көптеген тарауларға бөлінеді.

Лексикологияның ең басты зерттеу объектісі — сөз. Сөзді грамматиканың негізгі салалары — морфология мен синтаксис те қарастырып зерттейді. Бірақ, лексиклогия мен грамматиканың әрқайсысы сөзді әр басқа тұрғыдан кдрастырады.

Лексикологияның ең басты зерттеу обьектісі — сөз. Толық мағыналы сөз. Ол лексема деп аталады. Лексикологияның ең басты салалары:

1. Этимология – сөздің шығу тегін, қалай пайда болғанын, уәждемесін зерттейді;

2. Семантика – сөздердің мағынасын және мағыналық категорияларын зерттейді;

3. Лексикография – тілдегі сөздерді жинақтап, әртүрлі сөздіктер құрастырады.

4. Ономасиологияда сөздік қор мен сөздік құрам және оның элементтері тексеріледі.

5. Фразеологияда – тұрақты сөз тіркестері зерттеледі.

6. Терминогия – әр түрлі ғылым, өнер салаларындағы арнаулы сөздерді зерттейді.

Лексикология ғылымы – сөзжасаммен, морфологиямен және синтаксиспен байланысады, сонымен қатар ол диалектология, стилистика, когнитивтік лингвистикамен де тығыз байланысады.

Қорыта айтқанда, тіл білімінің лексикология саласы сөзді біріншіден мағынасы жағынан, екіншіден шығу тегі жағынан, үшіншіден қарым-қатынас жасауда қолданылу аясы мен шеңбері жағынан, төртіншіден экспрессивті-стильдік сипатымен қызметі жағынан, бесіншіден, сөздің сөздік құрам мен сөздік қордан алатын орны жағынан — жан-жақты қарастырып зерттейді. Демек, лексикология сөзді тілдің лексикалық единицасы ретінде қарастыра отырып, оны жан-жақты қамтиды. Сонымен, лексикология тілдегі сөздер және барлық сөздердің жиынтығы-сөздік құрам туралы оның жасалып қалыптасуы және дамуы туралы ғылым болып табылады.

Понравилась статья? Поделиться с друзьями:
Добавить комментарий

;-) :| :x :twisted: :smile: :shock: :sad: :roll: :razz: :oops: :o :mrgreen: :lol: :idea: :grin: :evil: :cry: :cool: :arrow: :???: :?: :!: